อารามบอย | The Cloud Podcast

EP. 43 โสฬสมหาสถาน รีวิวเส้นทางแสวงบุญของคนกรุงศรีฯ และชาวพุทธโบราณ จากยุคพระเจ้าอโศกมหาราช

หากพูดถึงการไปแสวงบุญของชาวพุทธ ภาพจำของคนยุคนี้คือการไปเยือนสังเวชนียสถาน 4 ตำบลที่ ‘อินเดีย-เนปาล’ แต่นั่นคือเทรนด์ใหม่ที่เพิ่งเกิดขึ้นหลังจากการขุดค้นของชาวอังกฤษ! เพราะสำหรับคนโบราณในแถบสุวรรณภูมิ (ไทย พม่า ลาว กัมพูชา) จุดหมายปลายทางสูงสุดของการแสวงบุญที่แท้จริงคือ ‘โสฬสมหาสถาน’ แห่งเกาะลังกา
รายการอารามบอยตอนนี้กับ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้วัดไทย และแขกรับเชิญพิเศษ ดร.ณัฐพงศ์ ลาภบุญทรัพย์ วิทยากรด้านประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม และทายาทรุ่นที่ 4 ยาดมโป๊ยเซียน จะมารีวิวทริปโสฬสมหาสถาน และเจาะลึกประวัติศาสตร์ว่าทำไม ‘ศรีลังกา’ ถึงถูกยกให้เป็นดินแดนที่เก็บรักษาพุทธศาสนาแท้ ๆ จากอินเดียไว้ได้สมบูรณ์ที่สุด (สืบทอดจากพระเจ้าอโศกมหาราช) จนกลายเป็นต้นแบบของเจดีย์ช้างล้อม คาถาพาหุง และความเชื่อมากมายในสยาม
เปิดตำนานเมืองอนุราธปุระ เมืองหลวงแห่งแรกที่เต็มไปด้วยเรื่องราวสุดอลังการ ตั้งแต่สุวรรณมาลิกเจดีย์ ต้นแบบเจดีย์ช้างล้อมที่เชื่อว่าสร้างครอบรอยพระพุทธบาท เชตวันเจดีย์ สถูปสูงที่สุดในโลก บรรจุรัดประคดของพระพุทธเจ้า มริจวัฏฏิยเจดีย์ที่เกิดจากพระแสงหอกที่ถอนไม่ออก ไปจนถึงต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่มีอายุยืนยาวที่สุดในโลกกว่า 2,300 ปี
นอกจากนี้ยังพาไปรู้จักเบื้องหลังพระราชวังลอยฟ้า (Lion Rock) โบราณสถานมรดกโลก บนยอดผาสิกิริยากับโศกนาฏกรรมเลือดแห่งสิกิริยา (Sigiriya) ของเมืองอนุราธปุระ เมื่อเจ้าชายกัสสปะลอบปลงพระชนม์พระเจ้าธาตุเสน พระราชบิดาด้วยการโบกปูนฝังทั้งเป็น เพื่อชิงบัลลังก์ เนื่องจากเกรงว่าราชสมบัติจะตกเป็นของเจ้าชายโมคคัลลานะ พระอนุชาที่ประสูติจากอัครมเหสี 
เตรียมร่างกายให้พร้อม แล้วไปทำความเข้าใจว่าทำไมทั้งคู่ถึงบอก “โสฬสนี่ควรไปก่อนอายุ 40” ติดตามทั้งหมดได้ในรายการอารามบอยตอนนี้

EP. 42 วัดบรมนิวาส : ถอดรหัสปริศนาธรรม ขรัวอินโข่ง และจักรวาลยุค ร.4

‘วัดบรมนิวาสวรวิหาร’ มีพระอุโบสถที่สร้างขึ้นภายใต้พระบรมราชูปถัมภ์ของ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ตั้งแต่ครั้งยังทรงผนวชในพระนามพระวชิรญาณภิกขุ จนมีชื่อเรียกลำลองอย่างลึกซึ้งว่า ‘วัดนอก’ คู่แฝดของวัดบวรนิเวศวิหารที่เป็นวัดใน
ภายในประดิษฐานพระทศพลญาณ พระประธานศิลปะสุโขทัยที่อัญเชิญมาจากเมืองพิษณุโลก และมีจิตรกรรมฝาผนังภาพปริศนาธรรมฝีมือ ขรัวอินโข่ง ช่างพระคนสำคัญที่กล้าปฏิวัติขนบการวาดภาพในวัดไทยทิ้งอย่างสิ้นเชิง
ผู้ชมจะได้เห็นตั้งแต่ภาพทัศนียภาพแบบตะวันตกที่ดูขัดตา ทั้งการแข่งม้าที่ลอนดอน เรือฟริเกต และหมอฝรั่ง ไปจนถึงภาพรหัสลับอย่างกลเลขปริศนา 2 แถว และอักษรอริยกะ ท, ญ บนท้องฟ้า รวมถึงการทิ้งความเชื่อเรื่องเขาพระสุเมรุเดิม แล้วเอาระบบสุริยจักรวาล  ดวงดาว สุริยุปราคา และจันทรุปราคา มาเป็นจิตรกรรมในพระอุโบสถ
นอกพระอุโบสถยังมีรายละเอียดให้แกะรอยต่อ ตั้งแต่พระเจดีย์ทรงระฆังที่เข้าไปด้านในได้ บานประตูประดับมุกที่ซ่อนสัญลักษณ์ของรัชกาลที่ 4 และสมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี ไปจนถึงระเบียงคดพระอสีติมหาสาวก 80 รูป ซึ่งแต่ละจุดทำให้วัดบรมนิวาสเป็นวัดที่ดูเพียงผ่านตาไม่ได้ ต้องค่อย ๆ อ่านทีละชั้น
วัดบรมนิวาสจะเปิดให้เข้าเฉพาะช่วงเวลาทำวัตรเช้า-เย็นเท่านั้น นี่จึงเป็นหนึ่งในสถานที่ที่ต่อให้หลายคนอาจยังไม่เคยเข้าไปถอดรหัสงานศิลปะระดับมาสเตอร์พีซชุดนี้ด้วยตาตัวเอง และยังเป็นหนึ่งในเหตุผลที่ Walk with The Cloud : The Siamese Masterpieces จะพาไปตามรอยจิตรกรรมวัดไทยระดับมาสเตอร์พีซที่ปกติหาชมยาก บางแห่งไม่ได้เปิดให้คนทั่วไปเข้าชม หรือต่อให้เดินไปเห็นเองก็อาจไม่เข้าใจว่าสัญลักษณ์และรหัสตรงหน้าสำคัญอย่างไร 
ติดตามเรื่องราวของวัดบรมนิวาสและจิตรกรรมฝาผนังของขรัวอินโข่งได้ในรายการอารามบอยตอนนี้ กับ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้วัดไทย และแขกรับเชิญพิเศษ อ.นพ.ชาคร จันทร์สกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้ประวัติศาสตร์กรุงธนบุรี ปี 2004 และอายุรแพทย์ทางสมองและระบบประสาท

EP. 41 พระที่นั่งทรงผนวช จิตรกรรมพอร์เทรตล้ำค่า และตำนาน ร.5 ปราบจระเข้ยักษ์

วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม มีอาคารประวัติศาสตร์สำคัญที่ซ่อนตัวอยู่ นั่นคือ ‘พระที่นั่งทรงผนวช’ อาคารที่ชะลอมาจากพระบรมมหาราชวังใน พ.ศ. 2442 ซึ่งเดิมทีรัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเพื่อเป็นที่ประทับเมื่อครั้งทรงผนวช
ความพิเศษของพระที่นั่งองค์นี้คือการเป็นขุมทรัพย์ทางศิลปะและประวัติศาสตร์ ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปศิลปะล้านนาแบบสิงห์ 2 เชื่อกันว่าเป็นพระพุทธรูปเก่าแก่สำคัญองค์หนึ่งในศิลปะไทย มีพระแท่นบรรทมของรัชกาลที่ 5 และมีจิตรกรรมฝาผนัง 20 ห้องที่บันทึกเหตุการณ์สำคัญในพระราชประวัติของพระองค์ไว้อย่างละเอียด
ผู้ชมจะได้เห็นตั้งแต่ภาพเหมือนบุคคลสำคัญที่วาดอย่างสมจริง ฉากการทอดพระเนตรสุริยุปราคาที่หว้ากอ ไปจนถึงภาพเรื่องเล่า ‘รัชกาลที่ 5 ปราบจระเข้’ ที่แม้ไม่พบในพระราชพงศาวดารหรือจดหมายเหตุสำคัญ แต่กลับปรากฏอยู่บนฝาผนังพระที่นั่งแห่งนี้
ปกติพระที่นั่งทรงผนวชไม่เปิดให้เข้าชมทั่วไป แต่จะเปิดให้สาธารณชนเข้าชมในวันที่ 23 ตุลาคม หรือวันปิยมหาราชของทุกปี จึงเป็นหนึ่งในสถานที่ที่ต่อให้หลายคนเคยไปวัดเบญจมบพิตร ก็อาจยังไม่เคยเห็นงานศิลปะชุดนี้ด้วยตาตัวเอง
และนี่คือหนึ่งในเหตุผลที่ The Cloud จัด Walk with The Cloud : The Siamese Masterpieces พาไปตามรอยจิตรกรรมวัดไทยระดับมาสเตอร์พีซที่ปกติหาชมยาก บางแห่งไม่ได้เปิดให้คนทั่วไปเข้าชม หรือต่อให้เดินไปเห็นเองก็อาจไม่เข้าใจว่าภาพตรงหน้าสำคัญอย่างไร
ติดตามเรื่องราวของพระที่นั่งทรงผนวชได้ในรายการอารามบอยตอนนี้ กับ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้วัดไทย และแขกรับเชิญพิเศษ ดร.กฤษฎ์เลิศ สัมพันธารักษ์ เจ้าของรายการพอดแคสต์ คอลัมน์ และพ็อกเกตบุ๊ก Business Family 

EP. 40 แห่เจ้าเซ็น อธรรม 1,300 ปี สู่พิธีชีอะห์ในไทยและจิตรกรรมในวัดพุทธ

รายการอารามบอยในตอนนี้ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล ชวน อ.ธีรนันท์ ช่วงพิชิต นักมานุษยวิทยา ผู้เขียนวิทยานิพนธ์ ‘พิธีเจ้าเซ็น’ คุยเรื่องแห่เจ้าเซ็น หรือพิธีอาชูรอ ของชุมชนมุสลิมชีอะห์ในไทย
เริ่มจากความหมายและที่มาของชื่อแห่เจ้าเซ็น พิธีไว้อาลัยอิหม่ามฮุเซนในเดือนมูฮัรรอมที่สืบเนื่องจากเหตุการณ์กัรบาลาเมื่อกว่า 1,300 ปีก่อน และเข้ามาอยู่ในสังคมไทยผ่านประวัติศาสตร์ของชุมชนมุสลิมชีอะห์ โดยเฉพาะกลุ่มเชื้อสายเปอร์เซียในสยาม
อารามบอยตอนนี้ชวนอ่านความหมายของคำว่า เจ้าเซ็น ซึ่งสันนิษฐานว่าเพี้ยนมาจากเสียง ยา ฮุซัยน์ (يَا حُسَيْن) ในภาษาอาหรับ ใช้รำลึกถึงอิหม่ามฮุเซนในพิธี พร้อมแกะรอยหลักฐานชิ้นสำคัญใน บทเห่เจ้าเซ็น พระราชนิพนธ์กาพย์เห่เรือในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 ที่สะท้อนภาพการตั้งพิธีเจ้าเซ็นในเดือนมะหะหร่ำ และการแสดงความอาลัยผ่านการตีอกของผู้ร่วมพิธี ไปจนถึงคำเรียกอย่างแขกเจ้าน้ำตา แขกมัวร์ กะดี และสุเหร่า พร้อมตามร่องรอยชาวเปอร์เซียในราชสำนักสยาม และภาพพิธีชีอะห์ที่ปรากฏอยู่บนจิตรกรรมฝาผนังในอุโบสถวัดโพธิ์ปฐมาวาส จังหวัดสงขลา
นี่คือพิธีที่ทำให้เราเห็นว่า ประวัติศาสตร์ไทยมีศาสนา ภาษา ชุมชน และความทรงจำหลายสายซ้อนอยู่ด้วยกัน มากกว่าที่เราเคยเรียนจากเส้นเรื่องหลักเพียงเส้นเดียว ติดตามทั้งหมดได้ในรายการอารามบอยตอนนี้ 

EP. 39 ถอดรหัสวัดเทวราชกุญชรฯ จากเทพทันใจ สู่พระอินทร์ ช้างเอราวัณ และราชสกุลกุญชร

รายการอารามบอยในตอนนี้ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล ชวน ช้างน้อย กุญชร ณ อยุธยา แกะรอย ‘วัดเทวราชกุญชรวรวิหาร’ วัดริมแม่น้ำเจ้าพระยาที่หลายคนรู้จักจากองค์เทวราชเนรมิต หรือเทพทันใจ พิพิธภัณฑ์สักทอง และบรรยากาศสวยงามที่คนรุ่นใหม่นิยมไปถ่ายรูป
ชวนมองความนิยมร่วมสมัยของ องค์เทวราชเนรมิต หรือ เทพทันใจ ซึ่งกลายเป็นหนึ่งในเหตุผลที่ผู้คนจำนวนมากเดินทางมาวัดแห่งนี้ ก่อนพาย้อนกลับไปอ่านความหมายดั้งเดิมของชื่อวัดเทวราชกุญชรฯ ที่รหัสทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อมพระอินทร์ ช้าง และราชสกุลกุญชรเข้าด้วยกัน
ในเชิงประวัติศาสตร์ วัดเทวราชกุญชรฯ เดิมชื่อ ‘วัดสมอแครง’ เป็นวัดเก่าตั้งแต่สมัยอยุธยา ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 4 ได้รับการบูรณะและสถาปนาเป็นพระอารามหลวง โดยมี พระเจ้าน้องยาเธอ กรมพระพิทักษเทเวศร์ พระนามเดิมคือ พระองค์เจ้ากุญชร ผู้เป็นต้นราชสกุลกุญชร เกี่ยวข้องกับการบูรณะวัด รัชกาลที่ 4 จึงพระราชทานนามว่า วัดเทวราชกุญชร โดยเทวราชหมายถึงพระอินทร์ และกุญชรหมายถึงช้าง
ประวัติศาสตร์ที่ไม่ได้เขียนด้วยตัวหนังสือ แต่เขียนด้วยรูปทรง ลวดลาย และสัญลักษณ์
อีกประเด็นสำคัญคือพระประธานในพระอุโบสถ ‘พระพุทธเทวราชปฏิมากร’ ซึ่งชวนขยายความจากหลักฐานใน สาส์นสมเด็จ ของ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ โดยมีข้อสันนิษฐานว่ากรมพระพิทักษเทเวศร์อัญเชิญพระพุทธรูปองค์นี้มาจากวัดมหาธาตุ เมืองลพบุรี และอาจได้พระเศียรมา ก่อนหล่อพระองค์ต่อในกรุงเทพฯ ทำให้พระพุทธรูปองค์นี้เป็นจุดเชื่อมสำคัญระหว่างลพบุรี รัตนโกสินทร์ และประวัติการบูรณะวัดสมอแครง
ภายในพระอุโบสถยังมีจิตรกรรมฝาผนังที่น่าสนใจ เพราะรายละเอียดหลายส่วนเล่าเรื่องจตุรารักขกัมมัฏฐานและวิถีชีวิตสงฆ์ เช่น การปลงอาบัติและการบิณฑบาต แตกต่างจากภาพจำของจิตรกรรมวัดไทยที่คนทั่วไปมักคุ้นกับทศชาติชาดก งานจิตรกรรมเหล่านี้จึงทำให้พระอุโบสถวัดเทวราชกุญชรฯ เป็นพื้นที่ที่อ่านได้ทั้งในฐานะศิลปะ ประวัติศาสตร์ และธรรมะ
ส่วนพิพิธภัณฑ์สักทองและองค์เทวราชเนรมิต คือภาพปัจจุบันของวัดที่ยังมีชีวิต ผู้คนมาไหว้ขอพร ม้วนธนบัตรแตะนิ้วเทพทันใจ เดินชมอาคารไม้สักทอง และเรียนรู้เรื่องสมเด็จพระสังฆราชกับอริยสงฆ์หลายรูป พื้นที่เดียวกันจึงทำหน้าที่ทั้งเป็นศูนย์รวมศรัทธา แหล่งเรียนรู้ และจุดเชื่อมคนรุ่นใหม่กลับเข้ามาหาวัดไทย

EP. 38 พิธีฮัจญ์ จาริกแสวงบุญเพื่อเข้าใกล้พระเจ้าที่เดิมพันด้วยชีวิต

หากชีวิตนี้มีโอกาสได้ใกล้ชิดพระเจ้ามากที่สุด คุณอยากบอกอะไร และขอพรอะไรจากพระองค์
‘นครมักกะฮ์’ คือดินแดนศักดิ์สิทธิ์และศูนย์รวมศรัทธาอันยิ่งใหญ่ที่สุดของชาวมุสลิมทั่วโลก เป็นจุดหมายสูงสุดของการแสวงบุญ ผู้คนต่างเชื่อว่าเสียงวิงวอนขอพรจะได้รับการตอบรับจากพระผู้เป็นเจ้า
ชื่อของ ‘พิธีฮัจญ์ (Hajj)’ มีรากศัพท์มาจากภาษาอาหรับที่แปลว่า การมุ่งไปสู่ หรือ การไปเยือน ถือเป็น 1 ในหลักปฏิบัติ 5 ประการของศาสนาอิสลาม กำหนดให้มุสลิมทุกคนซึ่งมีความพร้อมทั้งกำลังกายและทรัพย์สินพึงเดินทางไปกระทำอย่างน้อยครั้งหนึ่งในชีวิต เพื่อมุ่งสู่นครมักกะฮ์ อันเป็นที่ตั้งของวิหารกะอ์บะฮ์ (Kaaba) ศูนย์กลางทิศทางสวดมนต์ของโลกอิสลาม
ในทางปฏิบัติ พิธีฮัจญ์ใช้เวลา 6 วัน ซึ่งดำเนินไปตามลำดับและเปี่ยมด้วยความหมาย โดยมีทุ่งอะเราะฟะฮ์เป็นหัวใจสำคัญ หากผู้แสวงบุญพลาดการไปทุ่งแห่งนี้ตามวันเวลาที่กำหนด การทำฮัจญ์จะถือว่าไม่สมบูรณ์ นอกจากนี้ยังมีบททดสอบศรัทธาอื่น ๆ ตั้งแต่การเก็บก้อนหินไปขว้างเสาหินอันเป็นสัญลักษณ์ของการต่อต้านซาตาน ไปจนถึงการเชือดพลีสัตว์ และการเดินเวียนรอบวิหารกะอ์บะฮ์ เพื่อแสดงความนอบน้อมและมอบจิตวิญญาณแด่พระผู้เป็นเจ้าแต่เพียงผู้เดียว
การเดินทางไปประกอบพิธีฮัจญ์คือการตัดสินใจครั้งยิ่งใหญ่ของชีวิต ในอดีต ผู้แสวงบุญจำต้องสละทรัพย์สินเพื่อจัดเตรียมเสบียง รอนแรมข้ามน้ำข้ามทะเล และต้องเตรียมใจเผื่อไว้ว่าอาจมิได้หวนกลับคืนสู่มาตุภูมิ ฮัจญ์จึงเป็นเสมือนการฝึกฝนจิตใจให้รู้จักสละละทิ้งความสะดวกสบาย อดทนต่อความเหนื่อยยาก เพื่อแสวงหาการอภัยทาน
ขณะเดียวกัน ในมิติของประวัติศาสตร์ที่เชื่อมโยงกับสยามประเทศ มักกะฮ์ก็มีเรื่องราวที่น่าสนใจไม่แพ้กัน ในยุคก่อนชาวไทยเรียกขานนครแห่งนี้ว่า ‘กบิลพัสดุ์’ จนพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ต้องทรงตักเตือนให้เรียกให้ถูกต้องตามหลักภาษา หรือแม้กระทั่งคดีความสุดแปลกในสมัยรัชกาลที่ 5 ที่มีบุคคลแอบอ้างว่าเดินทางไปแสวงบุญฮัจญ์เพื่อหลบหนีราชการ จนรัฐสยามต้องเข้ามาจัดการและออกเอกสารรับรองการเดินทางอย่างเป็นทางการ 
พิธีฮัจญ์จึงมิใช่เพียงการเดินทางเพื่อประกอบพิธีกรรมทางศาสนา ทว่าคือพื้นที่ที่บอกเล่าเรื่องราวของการเสียสละ ความอดทน และการชำระล้างจิตวิญญาณของผู้คนนับล้านจากทั่วทุกมุมโลก ติดตามทั้งหมดได้ในรายการอารามบอยตอนนี้ กับ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้วัดไทย และแขกรับเชิญพิเศษ สุนิติ จุฑามาศ นักวิจัยศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) และผู้เขียนหนังสือ ล่องนาวาเจ็ดสมุทร และเจ้าของคอลัมน์สลัดแขก 
 

EP. 37 สแกนพงศาวดารสถานที่ทำยุทธหัตถี พระนเรศ-มังจีชวา

สมเด็จพระนเรศวรมหาราช อาจไม่ใช่เพียงกษัตริย์นักรบที่เราคุ้นชื่อจากตำราเรียน ละคร หรือภาพยนตร์ แต่ยังเป็นหนึ่งในกษัตริย์ที่ถูกสร้างภาพจำผ่านวัด จิตรกรรม และการเล่าเรื่องซ้ำในสื่อไทยมาอย่างต่อเนื่อง จนกลายเป็นบุคคลในประวัติศาสตร์ที่คนไทยแทบทุกยุครู้จัก
พระองค์เป็นพระราชโอรสพระองค์โตของสมเด็จพระมหาธรรมราชา เคยเสด็จไปอยู่หงสาวดีในฐานะองค์ประกัน ก่อนจะกลับมากอบกู้อิสรภาพให้กรุงศรีอยุธยา เรื่องราวสำคัญในพระประวัติ ไม่ว่าจะเป็นการชนไก่ การประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง การยิงพระแสงปืนต้นข้ามแม่น้ำสะโตง หรือการทำ ‘ยุทธหัตถี’ กับพระมหาอุปราชา มังกยอชวา (Mingyi Swa) ล้วนกลายเป็นฉากสำคัญที่ผู้คนจดจำได้ขึ้นใจ
แต่สิ่งที่น่าสนใจก็คือ ภาพจำของสมเด็จพระนเรศวรไม่ได้ถูกส่งต่อผ่านพงศาวดารเพียงอย่างเดียว หากยังเห็นได้ผ่านงานศิลปะ โดยเฉพาะจิตรกรรมฝาผนังที่วัดสุวรรณดาราราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งถือเป็นหนึ่งในจุดสำคัญในการสร้างภาพจำของพระองค์ในรูปแบบภาพ
ที่นี่มีฉากสำคัญหลายฉากที่คนไทยคุ้นตา ไม่ว่าจะเป็นฉากชนไก่ ฉากประกาศอิสรภาพ หรือฉากยุทธหัตถี แต่สิ่งที่น่าดูไม่ได้มีเพียงฉากยอดนิยม เพราะยังมีฉากที่ไม่ค่อยถูกพูดถึง เช่น การแสดงให้สมเด็จพระนเรศวรเป็นภาคหนึ่งของพระอิศวรตามคติความเชื่อ ฉากพระสุบินเห็นจระเข้ หรือฉากพระอจนะพูดได้ สะท้อนว่า พระนเรศวรในงานศิลปกรรมไทยไม่ได้เป็นเพียงกษัตริย์ผู้ชนะศึก แต่ยังยกระดับให้มีสถานะกึ่งกลางระหว่างมนุษย์ วีรบุรุษ และบุคคลศักดิ์สิทธิ์
เหตุใดพระนเรศวรจึงถูกหยิบยกขึ้นมาเล่าอยู่เสมอ คำตอบหนึ่งอาจอยู่ที่พระองค์เป็นกษัตริย์ที่รวมคุณสมบัติหลายอย่างเอาไว้ด้วยกัน ทั้งความกล้าหาญ ชัยชนะทางการทหาร ความสามารถในการกอบกู้เอกราช และการสวรรคตนอกราชอาณาจักร เรื่องเล่าของพระองค์จึงเต็มไปด้วยฉากที่ทรงพลังและเปิดพื้นที่ให้แต่ละยุคตีความใหม่ได้เสมอ
ยิ่งไปกว่านั้น ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีข้อเสนอว่าการหยิบยกเรื่องความยิ่งใหญ่ของกษัตริย์อยุธยาอย่างสมเด็จพระนเรศวรมหาราชขึ้นมาเล่า อาจสัมพันธ์กับบริบททางการทูตในยุคที่สยามต้องเผชิญหน้ากับชาติตะวันตก โดยเฉพาะช่วงการเจรจากับ จอห์น เบาว์ริง
การเล่าเรื่องเช่นนี้ทำให้สยามปรากฏในฐานะรัฐที่มีอดีตอันรุ่งเรือง มีราชประเพณี และมีความต่อเนื่องของอำนาจตั้งแต่สมัยอยุธยาจนถึงราชวงศ์จักรี จึงไม่ใช่เพียงการเล่าประวัติศาสตร์ หากยังเป็นการสื่อสารภาพลักษณ์ของรัฐในบริบทโลกยุคล่าอาณานิคม
เมื่อมองเช่นนี้ สมเด็จพระนเรศวรมหาราชจึงไม่ต่างจาก ‘แบรนด์เนมทางประวัติศาสตร์’ ที่เพียงเอ่ยพระนาม ผู้คนก็นึกถึงความกล้าหาญ เอกราช และชัยชนะได้ทันที พระองค์จึงเป็นตัวแทนของความหมายบางอย่างที่ถูกสร้างขึ้นอย่างชัดเจนและส่งต่อได้ในทุกยุคสมัย
ขณะเดียวกัน เรื่องราวของพระองค์ก็ยังเต็มไปด้วยคำถามที่ชวนถกเถียง ไม่ว่าจะเป็นพิกัดยุทธหัตถีที่แท้จริงว่าอยู่ที่ใดกันแน่ ระหว่างสุพรรณบุรี กาญจนบุรี หรืออยุธยา ชัยชนะเกิดจากการชนช้างตามตำนาน หรือพระแสงปืนต้นมีบทบาทมากกว่าที่เราเคยเข้าใจ รวมถึงสถานที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพว่าอยู่ที่วัดใดกันแน่
แม้แต่เหตุการณ์สุดท้ายก่อนเสด็จสวรรคต ก็ยังมีข้อเสนอใหม่จากการศึกษาภูมิประเทศ ทั้งหมดนี้ทำให้เรื่องของสมเด็จพระนเรศวรมหาราชน่าสนใจยิ่งกว่าเดิม เพราะยิ่งดูก็ยิ่งเห็นว่าพระองค์ไม่ได้มีอยู่เพียงในพงศาวดาร แต่ยังมีอยู่ในฝาผนังวัด ในเจดีย์ ในความทรงจำของรัฐ และในสื่อไทยแทบทุกแขนง ตั้งแต่ละคร ภาพยนตร์ การ์ตูน ไปจนถึงซีรีส์ร่วมสมัย
ติดตามการถอดรหัสทั้งหมดได้ในรายการอารามบอยตอนนี้กับ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้วัดไทย และแขกรับเชิญพิเศษ ปู-จิตกร บุษบา พิธีกรและผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์

EP. 36 สงกรานต์ในคติพราหมณ์ และตำนานนางสงกรานต์ทำนายบ้านเมือง

สงกรานต์มีความหมายดั้งเดิมว่า การเคลื่อนของดวงอาทิตย์จากราศีหนึ่งไปสู่อีกราศีหนึ่ง ซึ่งจริง ๆ แล้วเกิดขึ้นทุกเดือน แต่ช่วงที่ย้ายจากราศีมีนเข้าสู่ราศีเมษในเดือนเมษายน ถูกยกให้สำคัญและเรียกว่า ‘มหาสงกรานต์’
สยามรับแนวคิดนี้เข้ามาภายหลัง เดิมทีการนับปีใหม่ใช้จันทรคติ เริ่มต้นช่วงเดือนอ้ายราวปลายปี ก่อนจะค่อย ๆ เปลี่ยนมาใช้สงกรานต์เป็นวันขึ้นปีใหม่ และต่อมาจึงกำหนดให้ตรงกับวันที่ 13 - 15 เมษายน เพื่อให้ใช้เป็นวันหยุด
โครงสร้างของสงกรานต์ประกอบด้วยวันมหาสงกรานต์ วันเนา และวันเถลิงศก ซึ่งต้องคำนวณใหม่ทุกปีตามคัมภีร์โหราศาสตร์
ขณะเดียวกัน มีเรื่องเล่าอีกชุดหนึ่งที่ใช้ควบคู่กัน นั่นคือตำนานท้าวกบิลพรหมและธรรมบาลกุมาร เล่าถึงการตั้งปริศนา การตัดเศียร และธิดาทั้ง 7 ผลัดกันอัญเชิญเศียรออกแห่ในทุกปี 
ธิดาทั้ง 7 นี้คือ ‘นางสงกรานต์’ แต่ละองค์มีชื่อ เครื่องประดับ อาหาร และสัตว์พาหนะต่างกัน รายละเอียดเหล่านี้ใช้เป็นสัญลักษณ์ในการพยากรณ์น้ำฝน ความอุดมสมบูรณ์ และสภาพบ้านเมืองในปีนั้น
ติดตามทั้งหมดได้ในรายการอารามบอย กับ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล และ ทราย-กนกพร วิโรจน์จุลศักดิ์ สมาชิกวง V!NX (วง J-POP สไตล์ไทยจากค่าย A Lot Of Tone)

EP. 35 แกะรอย ‘หิมพานต์มาร์ชเมลโล่’ จากลานวัด สู่อาร์ตทอยสุดไวรัล

เวลาเดินเข้าวัด หลายคนอาจเดินเข้าพระอุโบสถหลังใหญ่ ชมพระประธานองค์สำคัญ หรือชมจิตรกรรมฝาผนังที่วิจิตรตระการตา แต่รายการอารามบอยตอนนี้ อยากชวนให้ลองสังเกตรูปปั้นสัตว์เฝ้าบันไดโบสถ์ที่มีรูปร่างอ้วนกลม ตากว้าง บางตัวตาจุด ปากยิ้มแฉ่ง ดูน่ารักและนุ่มนิ่มคล้ายก้อนขนมมากกว่าสัตว์สยองขวัญในตำนานหรือสัตว์จากป่าหิมพานต์ ตามวัดในภาคเหนือหรือภาคอีสาน นั่นคือผลงานศิลปะพื้นถิ่นที่ชาวเน็ตยุคนี้พร้อมใจกันตั้งฉายาให้ว่า ‘หิมพานต์มาร์ชเมลโล่’ ปรากฏการณ์ไวรัลที่เปลี่ยนภาพจำของวัดไทยให้เข้าถึงง่ายและป๊อปยิ่งขึ้น
รูปสัตว์ที่ประดับวัดวาอารามเหล่านี้ไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในยุคอินเทอร์เน็ต หากมีประวัติย้อนไปไกลกว่านั้นมากตั้งแต่สมัยทวารวดี ทั้งสัตว์จริงและสัตว์ในจินตนาการที่ทำหน้าที่เป็นทวารบาลหรือประดับเจดีย์เพื่อให้สอดคล้องกับคติจักรวาลวิทยา เมื่อก้าวเข้าสู่สมัยรัชกาลที่ 3 สยามได้นำเข้า ‘ตุ๊กตาอับเฉา’ หรือตุ๊กตาศิลาจากจีนเข้ามาประดับวัดอย่างแพร่หลาย ก่อนที่ในสมัยรัชกาลที่ 4 จะเริ่มรับอิทธิพลตะวันตกที่เน้นแนวคิดสัจนิยม ทำให้รูปปั้นสัตว์อย่างช้าง ม้า หรือสิงห์ มีความสมจริงตามธรรมชาติมากขึ้น
ทว่าในพื้นที่ห่างไกลจากเมืองหลวง ศิลปะกลับเติบโตในอีกทิศทางหนึ่ง ในขณะที่งานช่างหลวงเน้นความวิจิตรบรรจงและแบบแผนที่ชัดเจน เช่น สไตล์พระราชนิยมจากพระราชสำนัก แต่งานช่างชาวบ้านกลับเต็มไปด้วยอิสระและความคิดสร้างสรรค์ ช่างท้องถิ่นหรือพระภิกษุสร้างสรรค์ผลงานด้วยวัสดุเท่าที่หาได้ในพื้นที่ อาศัยจินตนาการและความศรัทธาเป็นที่ตั้ง เกิดเป็นการตัดทอนรายละเอียดที่ซับซ้อนออกไป เหลือเพียงรูปทรงที่เรียบง่าย ซื่อตรง และมีบุคลิกเฉพาะตัว กลายมาเป็นเสน่ห์ที่โดนใจคนยุคนี้
เมื่อโลกออนไลน์เข้ามา แฮชแท็ก #หิมพานต์มาร์ชเมลโล่ ทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมคนรุ่นใหม่ให้หันกลับมาสำรวจวัดในมุมมองที่ต่างออกไป ภาพถ่ายรูปปั้นหน้าตาตลกแต่น่ารักถูกแชร์ต่อจนกลายเป็นมีม สติกเกอร์ ต่อยอดไปสู่งานศิลปะร่วมสมัย และถูกชุบชีวิตให้กลายเป็นอาร์ตทอย (Art Toy) สุดฮิต โดย โม่-คมกฤษ เทพเทียน แห่ง MOTMO Studio ที่ดึงคาแรกเตอร์ดีไซน์มาผสมผสาน จนทำให้ศิลปะแขนงนี้เป็นที่พูดถึงในวงกว้าง
ปรากฏการณ์นี้คือภาพสะท้อนของคำว่า Soft Power ที่จับต้องได้จริง เพราะความนิยมในอาร์ตทอยไม่ได้หยุดอยู่แค่การสะสม แต่ยังสร้างแรงจูงใจให้ผู้คนเดินทางไปตามรอยรูปปั้นต้นฉบับถึงวัดในพื้นที่ห่างไกล ช่วยกระตุ้นเศรษฐกิจและการท่องเที่ยวในท้องถิ่น พิสูจน์ให้เห็นว่าศิลปะไม่จำเป็นต้องสวยงามตามมาตรฐานเดียว ความสร้างสรรค์ของช่างชาวบ้านยังคงทำหน้าที่ดั้งเดิมในการดูแลศาสนสถาน พร้อมกับสร้างมูลค่าใหม่ให้ชุมชน
ติดตามบทสนทนาทั้งหมดและจุดเริ่มต้นของคอลเลกชันอาร์ตทอยสุดน่ารักนี้ได้ในรายการอารามบอย กับ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล และ โม่-คมกฤษ เทพเทียน ศิลปินและเจ้าของ MOTMO Studio 
เรื่องราวความสนุกและเสน่ห์ของสถาปัตยกรรมและศิลปะพื้นถิ่นเหล่านี้รวบรวมและขยายต่ออยู่หนังสือ วัดดูยูมีน ผลงานของ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล ที่รวบรวมเสน่ห์ของศิลปะและสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นจากการลงพื้นที่จริง เปิดพรีออร์เดอร์แล้วที่นี่
ตามไปพบ ดร.ต้า ได้ที่งานสัปดาห์หนังสือแห่งชาติ ครั้งที่ 54 และสัปดาห์หนังสือนานาชาติ ครั้งที่ 24 วันที่ 28 มีนาคม พ.ศ. 2569 ที่บูทสำนักพิมพ์ Avocado Books 
ส่วนผลงานกาชาปองหิมพานต์มาร์ชเมลโล่ชุดล่าสุดจาก MOTMO Studio ตามไปชมและสะสมได้ที่หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร, Museum Siam และ River City Bangkok ชั้น 3 ร้าน RCB Bookstore 

EP. 34 การปั้นจารีตไทยจนกลายเป็นแลนด์มาร์กของกษัตริย์ไม่แมส แต่ควรแมสได้แล้ว

วันที่ 31 มีนาคม คือ ‘วันเจษฎา’ วันที่ระลึกถึง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 เนื่องในวันคล้ายวันพระราชสมภพ พ.ศ. 2330 คณะรัฐมนตรีประกาศให้เป็นวันสำคัญของชาติ เพื่อน้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณด้านการทำนุบำรุงบ้านเมือง การค้า และการพาณิชย์นาวีไทย
หากกรุงรัตนโกสินทร์ในระยะแรกคือช่วงเวลาของการตั้งหลัก รัชสมัยของรัชกาลที่ 3 คือช่วงที่จารีตถูกจัดวางให้ครบถ้วน บ้านเมืองสงบลงหลังศึกสงคราม การค้าสำเภาเฟื่องฟู รายได้หลั่งไหลเข้าสู่พระคลัง สิ่งที่พระองค์เลือกคือการวางรากฐานที่มั่นคงให้เมืองหลวงเติบโตอย่างมีรูปแบบ
วัดสำคัญจำนวนมากได้รับการสถาปนาหรือปฏิสังขรณ์ในยุคนี้ ไม่ว่าจะเป็น วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร และวัดสระเกศราชวรมหาวิหาร จากศาสนสถานของสยามยุคหนึ่ง กลายเป็นภาพจำของประเทศไทยในอีกยุคหนึ่ง และยังเป็นพื้นที่ที่ผู้คนจากทั่วโลกเดินทางมาเยือน สิ่งที่เคยเป็นการลงทุนของสยามในศตวรรษที่ 19 จึงยังส่งผลมาถึงประเทศไทยในปัจจุบัน
ในบรรดาวัดเหล่านั้น วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารหรือวัดโพธิ์ คือหลักฐานสำคัญของแนวพระราชดำริด้านความรู้ ศิลาจารึกและแผ่นหินอ่อนกว่า 1,360 แผ่น บรรจุเนื้อหาตั้งแต่การแพทย์แผนไทย ตำรายา การนวดไทย วรรณกรรม โหราศาสตร์ ไปจนถึงศิลปศาสตร์แขนงต่าง ๆ ความรู้ที่เคยอยู่ในคัมภีร์และจำกัดอยู่ในหมู่ผู้รู้ปรากฏต่อสายตาสาธารณะอย่างถาวร วัดโพธิ์จึงได้รับการขนานนามว่าเป็น มหาวิทยาลัยเปิดแห่งแรกของสยาม และจารึกชุดนี้ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกความทรงจำแห่งโลกโดยยูเนสโกในเวลาต่อมา
ด้านศิลปกรรม พระองค์สร้างสิ่งที่เรียกว่า พระราชนิยมรัชกาลที่ 3 ซึ่งรับอิทธิพลศิลปะจีนอย่างชัดเจน ทั้งลวดลาย เครื่องถ้วย กระเบื้อง และผังวัดแบบฮวงจุ้ย ตัวอย่างเด่นคือวัดราชโอรสารามราชวรวิหารที่สะท้อนการผสมผสานศิลปะจีนกับจารีตไทยจนกลายเป็นเอกลักษณ์ของยุค
ที่วัดเทพธิดารามวรวิหาร รูปภิกษุณี 52 องค์ และพระมหาปชาบดีโคตมีที่ประดิษฐานอยู่ในพื้นที่วัดหลวง สะท้อนการให้คุณค่าบทบาทสตรีในพุทธศาสนา เป็นหลักฐานทางศิลปกรรมที่บอกเล่าทัศนะทางศาสนาและสังคมของยุคนั้น
ในรายการยังมีการตีความเพิ่มเติมด้วยว่า บริบทโลกสมัยของรัชกาลที่ 3 ตรงกับช่วงที่จักรวรรษอังกฤษยึดอังกฤษยึดศรีลังกา (ลังกา) ศูนย์กลางเถรวาทดั้งเดิมถูกยึดโดยชนชาติต่างศาสนา การทำนุบำรุงวัดและศาสนสถานจำนวนมากในสมัยรัชกาลที่ 3 อาจสะท้อนความพยายามยกระดับบทบาทของสยามในฐานะศูนย์กลางพุทธเถรวาทของภูมิภาค งานสถาปัตยกรรมสำคัญอย่าง โลหะปราสาท ที่วัดราชนัดดารามวรวิหาร ซึ่งเริ่มก่อสร้างในรัชกาลที่ 3 และแล้วเสร็จในรัชกาลต่อมา จึงถูกมองว่ามีนัยทั้งทางศาสนาและการเมืองควบคู่กัน
ติดตามทั้งหมดได้ในรายการอารามบอย กับ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล และ ดร.ณัฐพงศ์ ลาภบุญทรัพย์ วิทยากรด้านประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม และทายาทรุ่นที่ 4 ยาดมโป๊ยเซียน ที่จะพาศึกษางานของรัชกาลที่ 3 ผ่านวัด ศิลปกรรม และแนวพระราชดำริ ซึ่งยังส่งผลต่อเศรษฐกิจไทยทั้งประเทศมาจนถึงวันนี้